Moedernacht en de Wijnachtsheer

December 20, 2017



Oude bronnen melden ons dat op de vooravond van kerstmis, 24 december, (misschien was dit ooit 20 december, de vooravond van de midwinter zonnewende) er een Heilig Maal werd bereid in  de streken rond Tirol (Oostenrijk). Dit Heilig Maal op de wijnachtsavond werd vaak gekaapt door de Wijnachtsheer, de Jólnir in Scandinavië, die uiteraard de god Wodan voorstelt. Het volksgeloof uit de Oostenrijkse streken laten twee kanten zien van deze godheid, hij kon heil brengen en zich de gehele joelperiode op de boerderij ophouden, of hij kon het eten op eten op deze avond waarbij het betekende dat iemand van de familie in het komend jaar zou sterven; oftewel: Wodan kwam hem of haar halen en kondigde dit alvast aan. In Scandinavische bronnen, zoals Hálfdanar saga svarta ,komen we ook tegen dat Wodan op de vooravond van de Joel-tijd soms bij mensen aan huis kwam en de joel-banketten stal (of hij het opat weten we niet goed). Ook in Twente, in ons eigen landje, komt Derk met de Beer (Wodan) op de vooravond van kerst/Joel langs om alles wat los en niet vast zit, te stelen van het erf zoals ploegen en eggen, kruiwagens en bezems. Sommigen zien echter in Derk met de Beer ook de god Freyr, die, gezeten op zijn everzwijn (beer), voorspoed en vruchtbaarheid zou komen brengen voor het komende jaar.

Moedernacht werd ook gevierd op de vooravond van de zonnewende. Dat betekent op de 20ste december, of soms op 24 december voor sommigen. 'Modraniht', Moedernacht, werd voor het eerst omschreven in een geschrift genaamd De Temporum Rationale van Bede, in Anglo-Saksisch Engeland. Deze Moedernacht had overeenkomsten met de Noord-Germaanse vooravond van de midwinter zonnewende waarin de vrouwelijke godinnen, voormoeders en geesten geëerd werden, genaamd de dísen.
Dit Dísablót, hoe het offerfeest genoemd werd, was waarschijnlijk op meerdere momenten in het jaar, in de herfst, winter en in het prille begin van de lente. De tradities verschillen per regio.
Wel wordt er door onderzoekers, waaronder Rudolf Simek, een link gelegd met de cultus van de Matronea, de drie dames uit Noordwest-Europa. Zij worden van de eerste tot vijfde eeuw op verschillende plaatsen op votiefbeelden getoond en aan hen werden banketten geofferd. Ze worden vaak in drie weergegeven en doen ons ook wel denken aan de drie Nornen, Urd, Werdandi en Skuld. De Matronen zijn vaak weergegeven als een jong meisje, dat in het midden zit met haar haar in een scheiding, haar dat los op de schouders valt, een grote dame links en een grotere dame rechts - soms hebben zij een ronde hoed op of een soort halo om hun hoofd. Er wordt aangenomen dat dit de drie eenheid Maagd, Moeder en Oude Vrouw betreft en er zijn resten van de heilige driekleur aangetroffen, namelijk Wit, Rood en Zwart. Ook kan het zijn dat zij dus de drie nornen zijn, of de aarde, zon en maan verpersoonlijken. Of ze zijn en doen dit allemaal, het ligt er maar aan wat voor bril de mens op heeft die naar hen kijkt. Harde bewijzen zijn er niet, misschien wel nooit, maar vermoed wordt, bijvoorbeeld door historicus, theologe en symbooldeskundige Annine van der Meer, dat de Matronen hun wortels in het Oude Europa hebben liggen, nog voor de komst van de Indo-Europese stammen. Ze zijn dus een zeer oud verschijnsel.

Ook Nehalennia heeft connecties met de Matronen, zij wordt ook soms in drievoud weergegeven en haar symbolieken komen sterk overeen met de symbolieken van de Matronen. Misschien zouden we onze Moedernacht dus ook wel in het licht van Nehelennia kunnen zien en het Nehalennia-nacht kunnen noemen als Nederlander-zijnde?
Hoe dan ook, de Moeders werden in drievoud wijdverbreid vereerd door mannen en door vrouwen en ook de nacht van de Moeders heeft tot in deze tijd weten te overleven omdat er tegenwoordig weer veel aandacht aan wordt geschonken onder heidenen en aanverwante.

Wat werd er in onze regio gedaan op Moedernacht? We weten alleen dat Bede vermeld dat de mensen de hele nacht opbleven en ik vermoed ook een flink drinkgelag. Maar of ze dat niet alleen in Engeland destijds, maar ook hier in Nederland deden, dat weten we niet. De bronnen zijn van Angelo-Saksische afkomst en refereren naar het Dísablót, maar ook het Dísablót is niet iets waarvan we zeker weten dat op deze bodem/contreien gevierd werd. De Matronen en Nehalennia zijn wel echt ONZE Moeders, van deze bodem, dus aan hen kunnen we aandacht geven. Maar hoe?

Misschien vierden onze voorouders wel de drie spinsters, de nornen, die het lot van de mensen weefden op het prille moment dat het nieuwe jaar (met de midwinterzonnewende) inging...Misschien kunnen wij hen met offers gunstig stemmen om ons lot met iets zachtere draden te weven in plaats van met harde handen...? Misschien kunnen we hen vragen om iets specifieks in onze nieuwjaars-weefsel te weven? Misschien een nieuwe baan, een nieuwe geliefde, een nieuw begin, of